“Geloof niet wat je ogen zien en je oren horen!”

0
450

“Geloof niet wat je ogen zien en je oren horen!”[1]

[Dit artikel is het vijfde op rij [2] dat handelt over moraal in het klaslokaal. Hoe gaan we in onze multiculturele samenleving om met verschillen in moraal? Het is de bedoeling dat in 2019 een boek over dit onderwerp zal verschijnen onder de titel De getemde mens. In het kader van de research voor dit boek ben ik geïnteresseerd in de ervaringen van leerkrachten, maar ook van schoolbestuurders, ouders en andere geïnteresseerden. Mocht u uw eigen (religieus gefundeerde) morele opvattingen kort en bondig kunnen opschrijven, dan zijn die bijdragen ook welkom.]

Big Brother

De titel van dit artikel is gebaseerd op een citaat uit het boek 1984 van George Orwell (1903-1950). Orwell waarschuwde in dit boek tegen het gevaar van totalitaire regimes. Hij schreef het in 1948. Nazi Duitsland en zijn bondgenoten waren enkele jaren eerder verslagen en de Koude Oorlog met de Sovjet-Unie was net begonnen. Velen vreesden voor de toekomst van de democratie.

Ik weet niet hoeveel leerkrachten dit boek hebben gelezen, maar ik weet bijna zeker dat ze in ieder geval één citaat uit het boek kennen (zo niet, dan foei!) en dat is Big Brother is watching you [3]. Een veel minder bekend citaat uit 1984, maar relevant voor dit artikel, luidt: Orthodoxy means not thinking, not needing to think.[4] En de titel van dit artikel is gebaseerd op de zin The party told you to reject the evidence of your eyes and ears.[5]

Het onderwijs in Nederland leert kinderen, naast vele andere zaken, zelfstandig nadenken, vertrouwen op hun eigen oordeelsvermogen en accepteren van wetenschappelijk bewijs (bv. dat de aarde rond is).[6] Het accepteren van wetenschappelijk bewijs kan de nodige problemen opleveren met leerlingen en/of hun ouders uit bepaalde religieuze hoeken. Vakken waar problemen bij kunnen ontstaan zijn biologie (bv. hebben mensen en mensapen gemeenschappelijke voorouders?), aardrijkskunde (bv. hoe oud is de aarde?) en natuurkunde (bv. hoe is ons universum ontstaan?) Kinderen zelfstandig leren denken en vertrouwen op hun eigen oordeelsvermogen blijkt in de praktijk helaas ook niet altijd zonder problemen te verlopen.

2 + 2 = 5

Orwell beschrijft in 1984 niet alleen hoe een totalitaire maatschappij in West-Europa eruit zou kunnen gaan zien, hij beschrijft ook de menselijke aard en moraal. [7] Terug naar het citaat waar de titel van dit artikel op is gebaseerd.

De Partij leerde je het getuigenis van je ogen en oren te verwerpen. Het was hun beslissende, meest essentiële bevel. Het hart zonk hem [hoofdpersoon Winston Smith – MH] in de schoenen, wanneer hij dacht aan de geweldige macht die tegenover hem stond, het gemak waarmee de eerste de beste Partij-intellectueel hem in het debat zou verslaan, de subtiele argumenten die hij niet zou kunnen begrijpen, laat staan beantwoorden. En toch had hij gelijk! Zij hadden ongelijk en hij had gelijk. Het klaarblijkelijke, het eenvoudige en het ware moesten worden verdedigd. Koeien van waarheden, houdt daaraan vast! De stoffelijke wereld bestaat, haar wetten veranderen niet. Stenen zijn hard, water is nat, zonder steun vallen de dingen naar het middelpunt der aarde. Met het gevoel, dat hij tot O’Brien [8] sprak en ook, dat hij een belangrijk axioma boekstaafde, schreef hij: “Vrijheid is de vrijheid om te zeggen dat twee plus twee vier is. Wanneer dat veroorloofd is, volgt al het andere.” [9]

Net als Big Brother ziet JHWH/God/Allah klaarblijkelijk alles en dan kunnen leerlingen met bepaalde religieuze achtergronden wel eens tot de conclusie komen, dat het misschien niet echt verstandig is om met de leerkracht in te stemmen dat twee plus twee vier is, indien de geloofsinterpretatie die zij van thuis, vrienden of internet hebben meegekregen leert dat zij – willen zij een goede aanhanger/gelovige zijn – als antwoord vijf dienen te geven, omdat ze anders wel eens bestraft zouden kunnen worden.[10] Natuurlijk zeggen niet alle religieuze stromingen dat twee plus twee vijf is, maar ik vermoed dat velen van u op z’n minst wel een aantal praktijkvoorbeelden kennen.[11]

Durf te weten

Galileo Galilei (1564-1642) kwam begin zeventiende eeuw in conflict met de Katholieke Kerk, toen hij op basis van eigen observaties met een zelf gebouwde telescoop tot de conclusie kwam dat niet de zon om de aarde draaide, maar de aarde om de zon. Volgens de overlevering waren er mensen die weigerden om door die telescoop te kijken om het met hun eigen ogen te zien. Ze zouden immers kunnen gaan twijfelen [12] over hun (religieuze) overtuiging dat de zon om de aarde draaide. En ze zouden daarmee in conflict kunnen komen met de paus, Plaatsbekleder van Jezus Christus op Aarde. En tegen zo’n hoge autoriteit neem je het als eenvoudige gelovige niet graag op.[13]

Do not fool yourself!

De Amerikaanse natuurkundige en Nobelprijswinnaar Richard Feynman [14] (1918-1988) hield zijn studenten altijd voor: The first principle is that you must not fool yourself and you are the easiest person to fool. [15] Een citaat dat hier mooi bij aansluit is tweeduizend jaar ouder. Het is van de Romeinse dichter Horatius (65-8 v.Chr.): Sapere aude. Durf te weten. Het werd dankzij de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804) het motto van de cultuur-historische stroming die bekend staat als de Verlichting.[16] Deze stroming wees dogmatisch autoriteitsgeloof af en propageerde wetenschap en intellectuele uitwisseling. Vraag: Durven uw leerlingen te weten wat de wetenschap te zeggen heeft als het gaat om biologie, aardkijkskunde en natuurkunde?

Instrument van Satan?

Uit ‘respect’ [17] voor de leerling met een, laten we zeggen, orthodoxe achtergrond (of uit pure berusting) kan een leerkracht de discussie met leerlingen pogen te vermijden, maar vaak zal hij of zij zijn of haar best doen om leerlingen met argumenten ervan te overtuigen dat bv. evolutie een met wetenschappelijk bewijzen onderbouwde theorie [18] is die ook getoetst [19] kan worden. Maar argumenten zullen niet alle leerlingen kunnen overtuigen. Opmerkingen als Het is een belachelijk idee dat de mens van apen afstamt [20] en JHWH/God/Allah heeft de mens uit aarde/een klonter bloed geschapen zullen menig leerkracht waarschijnlijk niet onbekend in de oren klinken. Deze leerlingen vertonen correct en wenselijk gedrag in de context van hun religieuze gemeenschap (moreel). Als leerkracht verkondigt u in het perspectief van die gemeenschap verwerpelijke opvattingen (immoreel). Volgens sommigen bent u zelfs een instrument van Satan, van het Kwaad. We hebben bij de evolutietheorie te maken met een leugen, die in de wereld gebracht is door de macht van Satan.[21] Een van de grootste trucs van de satan is mensen te laten geloven dat God niet bestaat. Door middel van de evolutietheorie – met al zijn hiaten – wordt schepping ontkend en wordt alles toegeschreven aan toeval.[22]

Geloof gaat voor wetenschap

Mensen kunnen hun ideeën en overtuigingen compartimenteren. Ze kunnen leven met tegenstrijdigheden door ze als het ware in aparte ‘hokjes’ onder te brengen. Als privé-persoon geloof je het één en voor je beroep geloof je in (of houd je rekening met) het ander.  Je zou het kunnen zien als een vorm van jezelf voor de gek houden (to fool yourself), hoewel dat door de betrokkenen lang niet als zodanig zal worden ervaren, laat staan erkend.

Willem Ouweneel is bioloog, filosoof en orthodox-protestants theoloog. Hij was van 1977 tot 2009 docent aan de Evangelische Hogeschool te Amersfoort. 17 mei 2018 stond er een interview met hem in het Nederlands Dagblad. Dat werd als volgt ingeleid: Zijn biologisch geweten vertelt Willem Ouweneel (1944) dat de evolutietheorie niet klopt. Maar ook als dat niet het geval zou zijn, blijft zijn theologisch geweten doorslaggevend. Want dat verbiedt hem de evolutietheorie te betrekken bij het lezen van de Bijbel.[23] Met andere woorden: Zelfs als Willem Ouweneel overtuigd zou zijn van de juistheid van de evolutietheorie, dan nog zou het scheppingsverhaal voor hem doorslaggevend zijn. Reject the evidence of your eyes and ears!

Naast het compartimenteren zien we vaak nog een ander verschijnsel opduiken dat ‘confirmation bias’ wordt genoemd. Dat houdt in dat mensen geneigd zijn om meer waarde te hechten aan informatie die het eigen standpunt bevestigt dan aan informatie die het eigen standpunt ondermijnt. Een voorbeeld uit Ad Valvas [24]:  Een 22-jarige studente biomedische wetenschappen zegt: Voor ons is duidelijk wat wel en niet klopt aan de evolutietheorie. Wij gaan uit van de islam als basis van waarheid en kijken dan hoe alle feitelijke kennis daarin past of niet. Het mooiste is als je erachter komt dat iets wat net ontdekt is eigenlijk allang in de Koran beschreven werd. Dit versterkt het geloof alleen maar.[25]

Oproep aan leerkrachten

Loopt u als leerkracht wel eens tegen dit soort problemen aan als u leerlingen iets probeert bij te brengen over biologie, aardrijkskunde of natuurkunde of een ander vak en zo ja, hoe gaat u daar dan mee om? Laten we van elkaars ervaringen leren.

U kunt uw reacties sturen naar: [email protected]

Martin Harlaar (freelance historicus)

Noten
1] In de originele tekst: “Reject the evidence of your eyes and ears”
[2] Eerder verschenen in deze serie: ‘Jullie gaan allemaal naar de hel’ (4 juni) en ‘Denk erom, kinderen, jullie zijn anders!’ (14 juni), Seksuele moraal in het klaslokaal (2) plus het verwijderde Seksuele Moraal in het klaslokaal (23 augustus).
[3] Vierendertigste druk, 1983, vertaling Halbo C. Kool, p.5: “Grote Broer ziet u”
[4] Vierendertigste druk, 1983, vertaling Halbo C. Kool, p.46: “Rechtzinnigheid betekent: niet denken – geen behoefte hebben om te denken.”
[5] Vierendertigste druk, 1983, vertaling Halbo C. Kool, p.69: “De partij leerde je het getuigenis van je ogen en oren te verwerpen.”
[6] Er zijn nog altijd mensen die verkondigen dat de aarde plat is. Zo kwamen mei 2018 ongeveer 200 aanhangers van de ‘flat earth theory’ bijeen in Birmingham, U.K. voor een conferentie. https://bigthink.com/stephen-johnson/flat-earthers-destroy-big-bang-science-reveal-new-pac-man-theory-at-uk-convention
[7] Wikipedia: Moraal, Het geheel van handelingen en gedragingen die, in een maatschappelijke context, als correct en wenselijk worden gezien.
[8] O’Brien werkt bij de Thought Police (Gedachtenpolitie) die ‘thoughtcrime’ (afwijkende gedachten) moet bestrijden.
[9] Vierendertigste druk, 1983, vertaling Halbo C. Kool, p.69
[10] Die straf komt niet zelden uit de directe omgeving. Alleen al omgaan met degenen die anders denken kan leiden tot straf door de eigen groep. Roanne van Voorst laat in haar boek Jullie zijn anders als ons (Amsterdam 2010, p.98-99) een leerkracht op een middelbare school aan het woord: Jongeren onderling wijzen elkaar op fouten: als je zo praat, ben je geen goede moslim. (…) Ik herinner mij een leerlinge die flirtte met een Nederlandse jongen. Dat werd bestraft: ze werd werkelijk verketterd door haar klasgenoten.
[11] Om eventuele misverstanden te voorkomen, 2+2=5 staat hier natuurlijk niet voor het sommetje, maar voor het ontkennen van de uitkomsten van gezond verstand en wetenschappelijk bewijs.
[12] In religieuze kringen werd en wordt (geloofs)twijfel over het algemeen niet als iets positiefs gezien. In filosofische en wetenschappelijke kringen kan twijfel op positievere reacties rekenen. Een beroemd citaat van René Decartes, een tijdgenoot van Galilei en grondlegger van het idee dat het menselijk denkvermogen de voornaamste bron van kennis is, luidt: Twijfel is het begin van wijsheid. Ruim tweeduizend jaar eerder formuleerde de Chinese filosoof Confusius (551-479 v.Chr.) een vergelijkbaar idee: Twijfel is de waakhond van het inzicht.
[13] Galileo Galilei werd berecht. In 1633 kreeg hij huisarrest en het werd verboden om zijn boeken te drukken. Pas vanaf 1835 stond de Katholieke Kerk toe dat zijn boek Dialoog, dat gaat over de tegenstrijdige ideeën betreffende de banen van de zon en de aarde, ongecensureerd werd herdrukt.
[14] Voor wie in minder dan drie minuten kennis wil maken met ideeën van Richard Feynman over wetenschap en geloof: https://www.youtube.com/watch?v=QkhBcLk_8f0
[15] Vertaling: Het belangrijkste principe is dat je jezelf niet voor de gek moet houden en jij bent het gemakkelijkst voor de gek te houden van iedereen.
[16] https://nl.wikipedia.org/wiki/Verlichting_(stroming)
[17] Voor meer gedachten over het gebruik van het begrip ‘respect’ zie Seksuele moraal in het klaslokaal (2)
[18] U zult meer dan eens te horen hebben gekregen dat de evolutie theorie ‘slechts’ een theorie is en u zult dan hebben verteld dat het woord ‘theorie’ op twee manieren wordt gebruikt: 1 – Een geheel van denkbeelden, hypothesen en verklaringen die in onderlinge samenhang worden beschreven. 2 – Een getoetst model ter verklaring van waarnemingen van de werkelijkheid [bron Wikipedia] De evolutie theorie valt onder definitie 2.
[19] Dat toetsen kan bijvoorbeeld door op basis van de Theorie voorspellingen te doen en die dan te controleren. Zo kan men voorspellen dat in aardlaag X bepaalde fossielen gevonden zullen worden en andere niet, omdat aardlaag X zoveel miljoenen jaren oud is en er toen wel al sommige dieren bestonden, maar andere nog niet.
[20] Dat Darwin gezegd zou hebben dat mensen van apen afstammen is een hardnekkig misverstand. Misschien is misverstand niet het juiste woord. Het is aantoonbaar onjuist. Het getuigt van onwetendheid danwel kwade wil.
[21] http://www.bijbelstudies.com/tim.htm
[22] http://uwkeuze.net/islam-en-evolutie/
[23] https://www.nd.nl/nieuws/geloof/trek-je-als-theoloog-niets-van-biologen-aan.3017074.lynkx
[24] https://www.advalvas.vu.nl/
[25] http://archief.bionieuws.nl/artikel.php?id=1778&print=